Geschiedenis kanaal
Lengte: 31,4 kilometer
Diepte: 2,20 tot 2,50 meter
Breedte: 14 tot 16 meter bij een bodembreedte van 9 meter
In het kanaal monden ruim twintig (kleinere) kanalen en monden uit. Het verval van ongeveer tien meter wordt overwonnen door acht schutsluizen of verlaten die het kanaal in negen panden verdelen.
Onstaan van het kanaal
In 1765 besloot de stad Groningen een kanaal te graven van Bareveld tot Ter Apel. De reden was om de ontginning van het hoogveen van het Bourtangermoeras te bevorderen. Het kanaal werd in 1856 voltooid. Het is hoofdzakelijk door Groningse en Duitse arbeiders met de schop gegraven. De aanleg van het Stadskanaal is van essentieel belang geweest voor de vervening en het in cultuur brengen van Zuid-oost Groningen en Noord-oost Drenthe. Een gedeelte van het Stadskanaal wordt ook aangeduid als het Mussel Kanaal en als het Ter Apel Kanaal.
Het Stadskanaal loopt vanaf Bareveld in zuidoostelijke richting. Die richting heeft te maken met de natuurlijke afloop van de bodem, maar ook met de provinciegrens Groningen - Drenthe.
Het Stadskanaal door de jaren heen
In de negentiende eeuw was het kanaal één van de drukste vaarroutes van Nederland. Dat kwam door de turfvaart. Door de drukte konden de wachttijden bij de sluizen oplopen tot enkele uren. Hierdoor werden op deze plaatsen cafés en winkeltjes gevestigd. Zo ontstonden de plaatsen Stadskanaal en Musselkanaal.
Het Stadskanaal is niet alleen van belang geweest voor de vervening. Langs het Stadskanaal waren ook andere belangrijke takken van nijverheid gevestigd, zoals scheepsbouw, landbouwindustrieën, aardappelmeelfabricage, strokartonnage, moutstokerijen, glas- en baksteenfabrieken, een machinefabriek en een biscuitfabriek. De meeste fabrieken werden aangetrokken door de overvloed aan turf en de goede transportmogelijkheden.
Andere opvallende elementen waren de stoom- en paardentrambaan (NOLS en STAR) met bijbehorende stationsgebouwen en de tollen met tolgaarderwoningen bij de verlaten.
Vanaf de jaren dertig verloor het Stadskanaal zijn betekenis als waterweg. Reden hiervoor was de concurrentie van vrachtwagens en de schaalvergroting in de binnenvaart.
Huidige situatie
De hoofdstructuur van het Stadskanaal, inclusief de acht verlaten en een aantal bruggen, is goed bewaard en herkenbaar gebleven. Een aantal monden is als gevolg van functieverlies gedempt. Opvallend is de duidelijke kernvorming van de belangrijkste nederzettingen Stadskanaal, Musselkanaal en Ter Apel. Ook de verdichting van de woonbebouwing langs het Stadskanaal en de ontwikkeling van industrieterreinen zijn duidelijk terug te herleiden naar de oude functie van het Stadskanaal. Tegenwoordig is er alleen nog recreatievaart op het kanaal.
